Του ΒΑΣΙΛΑΚΗ ΜΙΧΑΛΗ
Με αφορμή Δελτίο Τύπου του Δήμου Αγίου Νικολάου, με τίτλο «Τετραήμερο Λόγου & Τέχνης»: Φόρος μνήμης του Δήμου Αγίου Νικολάου στα θύματα των ατομικών βομβών σε Χιροσίμα και Ναγκασάκι –Τιμητική πλακέτα του Δημάρχου Μανώλη Μενεγάκη στην εκπρόσωπο της Ιαπωνικής Πρεσβείας, θα ήθελα να κάνω έναν σχετικό σχολιασμό.
Οι απώλειες αμάχων σε κάθε πόλεμο, ανεξαρτήτως πλευράς, είναι τραγικές και αξίζουν ανθρώπινη συμπόνια. Αυτό ισχύει για τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, όπως ισχύει και για τη Δρέσδη, το Αμβούργο και συνολικά για τους περισσότερους από 400.000 Γερμανούς αμάχους που σκοτώθηκαν από συμμαχικούς βομβαρδισμούς. Η αναγνώριση αυτού του πόνου, όμως, δεν μπορεί να γίνεται αποκομμένα από το ιστορικό και ηθικό πλαίσιο.
Στο Ολοκαύτωμα δολοφονήθηκαν συστηματικά πάνω από έξι εκατομμύρια Εβραίοι άμαχοι, όχι ως “παράπλευρες απώλειες” πολέμου, αλλά ως αποτέλεσμα ενός οργανωμένου, βιομηχανικού σχεδίου εξόντωσης. Αυτό δεν είναι θέμα συμπάθειας ή αντιπάθειας προς λαούς, αλλά ιστορικό γεγονός και ηθική τομή. Γι’ αυτό και το Ολοκαύτωμα κατέχει μοναδική θέση στη συλλογική μνήμη και δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μία απλή υποενότητα ανάμεσα σε άλλες τραυματικές εμπειρίες του 20ού αιώνα.
Οταν ένας Δήμος απονέμει τιμητική πλακέτα σε εκπρόσωπο της Ιαπωνίας, χώρας που υπήρξε σύμμαχος της ναζιστικής Γερμανίας και επιθετική δύναμη στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ για το Ολοκαύτωμα περιορίζεται σε λογοτεχνικές αναφορές χωρίς αντίστοιχη θεσμική πράξη μνήμης, δημιουργείται μια σαφής ηθική ασυμμετρία.
Η Ιαπωνία παρουσιάζεται ως θύμα, αποσυνδεδεμένη από τον ρόλο της στον πόλεμο, ενώ τα θύματα του μεγαλύτερου εγκλήματος στην ιστορία της ανθρωπότητας υποβαθμίζονται συμβολικά.
Η εικόνα της Ιαπωνίας, όπως τουλάχιστον παρουσιάζεται στο ΔΤ του Δήμου Αγίου Νικολάου, παραβλέπει έναν τεράστιο αριθμό θυμάτων που προκάλεσε η ίδια ως επιτιθέμενη και κατοχική δύναμη στην Ασία. Στην Κίνα, στην Κορέα, στη νοτιοανατολική Ασία και στα νησιά του Ειρηνικού, ο ιαπωνικός στρατός ευθύνεται για εκατομμύρια νεκρούς αμάχους, μαζικές σφαγές, καταναγκαστική εργασία, λιμούς, συστηματικούς βιασμούς και ιατρικά πειράματα σε ανθρώπους.
Η σφαγή της Νανκίνγκ (πολλαπλάσια θύματα και από τις δύο ατομικές βόμβες), οι “γυναίκες παρηγοριάς”, τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας και οι μονάδες βιολογικού πολέμου δεν αποτελούν περιθωριακά επεισόδια, αλλά κεντρικές όψεις της ιαπωνικής πολεμικής μηχανής.
Η αναγνώριση των θυμάτων της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι δεν μπορεί να αποσυνδέεται από αυτή τη βαρύτατη ιστορική ευθύνη, αν θέλουμε η μνήμη να είναι πλήρης, δίκαιη και όχι επιλεκτική.
Ιδίως όταν υιοθετείται μια αριστερόστροφη λογική που δείχνει μονομερή ευαισθησία στα θύματα της αμερικανικής ισχύος, παρότι οι ΗΠΑ είχαν δεχθεί απρόκλητη επίθεση από την Ιαπωνία, και ταυτόχρονα παραβλέπεται ή σχετικοποιείται η εξόντωση εκατομμυρίων Εβραίων, τότε το πρόβλημα δεν είναι απλώς πολιτικό ή ιδεολογικό. Κατά τη γνώμη μου, αυτό αγγίζει τα όρια του αντισημιτισμού, ακριβώς επειδή ιεραρχεί τις μνήμες και μειώνει τη μοναδικότητα του Ολοκαυτώματος, για εξυπηρέτηση μη αντικειμενικών σκοπιμοτήτων.
Μπορεί κανείς να συμπαθεί τον ιαπωνικό λαό και να αναγνωρίζει το τραύμα του πυρηνικού ολέθρου. Αλλο όμως η ανθρώπινη συμπόνια, και άλλο η έννοια του δικαίου και της ιστορικής ευθύνης. Η μνήμη δεν μπορεί να λειτουργεί με λογικές σκοπιμότητας, ούτε να εξισώνει ανόμοια εγκλήματα στο όνομα ενός γενικού ανθρωπισμού. Αν θέλουμε πραγματικά να μιλάμε για ηθική στάση και ιστορική συνείδηση, τότε η ιεράρχηση και ο τρόπος τιμής έχουν σημασία.
Κλείνοντας, είναι αυτονόητο ότι η σημερινή Ιαπωνία δεν ταυτίζεται με τις σκοτεινές σελίδες του παρελθόντος της, όπως κανένα σύγχρονο κράτος δεν ταυτίζεται αυτομάτως με τα εγκλήματα προηγούμενων καθεστώτων. Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, η δημόσια μνήμη οφείλει να είναι ιστορικά ακριβής, ηθικά συνεπής και θεσμικά ισορροπημένη.
Η αναφορά στα θύματα κάθε πολέμου αποκτά νόημα μόνο όταν συνοδεύεται από ακρίβεια, διάκριση και αίσθηση μέτρου. Διαφορετικά, η μνήμη μετατρέπεται σε αφηρημένο σχήμα, εύχρηστο αλλά κενό περιεχομένου. Οπως επίσης, και εργαλείο κομματικής προπαγάνδας.
Η ιστορική εμπειρία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου απαιτεί σοβαρότητα και συνέπεια, όχι εξισώσεις που θολώνουν τα γεγονότα. Αυτό είναι το ελάχιστο που οφείλουμε τόσο στους νεκρούς όσο και στη συλλογική μας συνείδηση.
