Του ΚΑΣΤΡΙΝΑΚΗ ΝΙΚΟΥ (τ. Δήμαρχος Νεάπολης)
Υπάρχουν στοιχεία τα οποία, μακριά από την ανθρώπινη φροντίδα και τα βλέμματα, βουβά κι αμίλητα εξιστορούν εκκωφαντικά ατέλειωτες αληθινές ιστορίες που σήμερα φαντάζουν σαν τα πιο τέλεια παραμύθια.
Σηματοδοτούν ολόκληρες περιόδους κι εποχές, τρόπους ζωής, επιβίωσης και τέχνης που δυσκολεύεται να συλλάβει ο σύγχρονος τεχνολογικά ανεπτυγμένος άνθρωπος.
Πρόσφατα βρέθηκα για πολλοστή φορά σ’ ένα μέρος με τέτοια στοιχεία μεσαιωνικής και νεότερης ιστορίας.
Το 1986, πριν από σαράντα χρόνια, πήγα πρώτη φορά στην Πέρα Μερά1, πιο πάνω από τον Άγιο Ονούφριο2, με τον αείμνηστο φίλο Κωστή Σπίθα φυσιοδίφη για να δούμε τις μισοτελειωμένες μυλόπετρες. Από τότε έχω πάει αρκετές φορές κυρίως άνοιξη και καλοκαίρι όταν κυριαρχεί η έντονη μυρωδιά της ρίγανης και της φασκομηλιάς και προσπαθώ να καταλάβω όλα όσα έχουν να πουν αυτές οι μυλόπετρες.
Δυστυχώς σήμερα δεν υπάρχουν κάποιοι να βεβαιώσουν με στοιχεία την ιστορία τους παρά μόνο η βουβή φύση που αφήνεται στη φαντασία του επισκέπτη.
Οι μυλόπετρες, πέντε στρογγυλές πέτρες, πελεκημένες, μισοτελειωμένες, παραμένουν στο φυσικό τους χώρο μισοθαμένες στα χαλίκια που προήλθαν απ’ αυτές κατά την επεξεργασία-πελέκημα και πνιγμένες στη θαμνώδη βλάστηση.
Αναπάντητα ερωτήματα: Δε ήταν τελικά κατάλληλες; Συνέβη κάτι στον λατόμο- μάστορα; Δεν υπήρξε αγοραστικό ενδιαφέρον;
Κ ι ακόμα: Ποιος ήταν ο λατόμος – μάστορας; Πως επιλέχτηκε το συγκεκριμένο σημείο; Πόσο καιρό δούλευε και πόσες άλλες πέτρες έφτιαξε;
Π ως ήταν ο τρόπος ζωής, ενός ή περισσότερων ανθρώπων που από ήλιο ως ήλιο δούλευαν με τα χειροποίητα εργαλεία της εποχής, έτρωγαν και πολλές φορές κοιμόταν εκεί στα σπηλιαρίδια3, που οι ίδιοι δημιουργούσαν βγάζοντας τις πέτρες. Ο γύρω χώρος πάντως δείχνει ότι υπήρχε δραστηριότητα αρκετά μεγάλη.
Κι ένα ακόμα μεγάλο ερώτημα: Πως μετέφεραν τις μυλόπετρες από την Πέρα Μερά στις φάμπρικες, στους νερόμυλους και στους ανεμόμυλους (στις τότε «Βιομηχανικές Περιοχές», οι ΒΙ.ΠΕ., όπως αποκαλούνται σήμερα) στο Πασχαλίγο και στα Αλωνάκια κι αλλού, αφού ήταν αρκετά μακριά.
Σύμφωνα με την παράδοση πάντως για να μεταφερθούν οι πέτρες από το σημείο αυτό (της Πέρα Μεράς) στους νερόμυλους, ανεμόμυλους και στις φάμπρικες της περιοχής και να χρησιμοποιηθούν χρειαζόταν «πολλοί άντρες αγγαρικοί και μπαταγολόγοι», «ήπρεπε να ζυμώσουνε 3-4 φουρνιές κουλούρες», «να σφάξουνε 3-4 οζά» και δε γινόταν με μια μόνο προσπάθεια. Επίσης η τεχνική του «μποντελιάσματος» ήταν μια πολύ δύσκολη υπόθεση αλλά βοηθούσε πολύ στην κύλιση της πέτρας κατά περίπτωση.
Επίσης , σε κάποιες περιπτώσεις τις μετέφεραν με κάρα ή πρόχειρες ξύλινες κυρίως κατασκευές παρόμοιες με τα κάρα.
Φάμπρικες υπήρχαν στις Καρές, (μετέπειτα Καινούργιο Χωριό- Γενί Κιοϊ- Νεάπολη), στα γύρω χωριά και σε αρκετά μετόχια της Νεάπολης όπως στον Αμυγδαλιά, στο Φινοκαλιά, στο παλιό μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου (σημερινό κοιμητήριο Φινοκαλιά), στην Αγία Σοφία, στο Δίλακκο και στο Νοφαλιά.
Νερόμυλοι υπήρχαν στο Πασχαλίγο και στον γειτονικό Πλατανιά.
Ανεμόμυλοι4 υπήρχαν στα Αλωνάκια, στις Κουρούνες, στο Νοφαλιά, στον Κουδουμάλο, στον Φινοκαλιά, και στον Πατσόπουλο.
Νερόμυλοι, ανεμόμυλοι και ζωοκίνητες φάμπρικες ήταν τα «εργοστάσια» που με πρωτόγονο και έξυπνο αλλά κοπιώδη τρόπο παρήγαγαν το αλεύρι από τα δημητριακά (σταροκρίθαρα) και το λάδι από τις ελιές, βασικά είδη διατροφής και επιβίωσης του ανθρώπου, μαζί με τα αμύγδαλα και τα κτηνοτροφικά προϊόντα.
Οι Μύλοι ήταν η βαριά βιομηχανία επί πολλούς αιώνες. Ήταν δύο κατηγοριών: Οι μύλοι άλεσης και οι μύλοι άντλησης νερού.
Οι μύλοι άλεσης (αλευρόμυλοι) επίσης ήσαν οι νερόμυλοι οι οποίοι δούλευαν με το νερό και οι ανεμόμυλοι οι οποίοι αξιοποιούσαν τη δύναμη του αέρα, την αιολική ενέργεια.
Οι νερόμυλοι ήταν πολλών λογιών, ανάλογα με τον τεχνίτη, την τοποθεσία και την οικονομική δυνατότητα του ιδιοκτήτη. Πολλοί απ’ αυτούς ήταν πραγματικά έργα τέχνης. Ήταν σε μέρη που είχε τρεχούμενο νερό σε επικλινείς τοποθεσίες, συνήθως ρεματιές και σώζονται ακόμη αρκετοί.
Τα σημεία που κατασκευάζονταν οι ανεμόμυλοι, τα «μυλοτόπια», ήταν υπερυψωμένα, με μεγάλες εντάσεις ανέμων. Στο Απάνω Μεραμπέλλο όλοι σχεδόν οι μύλοι είχαν τη φτερωτή από βορειοδυτική πλευρά γιατί οι άνεμοι ήσαν κυρίως βορειοδυτικοί.
Η μεγάλη μυλόπετρα, που υπάρχει στην Πέρα Μερά έχει ακτίνα περίπου 75 εκατοστά και πάχος 35 εκατοστά και βάρος περίπου 800-1.000 κιλά. Οι υπόλοιπες είναι λίγο μικρότερες που σημαίνει ότι προορίζονταν για φάμπρικες.
Η εύρεση της κατάλληλης πέτρας και η επεξεργασία της δεν εήταν εύκολη υπόθεση. Έπρεπε να μη «θρουλά» δηλ. να μη θρυμματίζεται, να μη σπιθίζει, να είναι συμπαγής, κ.α..
Οι μυλόπετρες έμειναν και παραμένουν εκεί ως μαρτυρίες και μνημεία αλλά και σπουδαία «τεχνολογικά εξαρτήματα» και καλλιτεχνήματα περιμένοντας κάποιον να ασχοληθεί μαζί τους.
Οι Μύλοι (νερόμυλοι κι ανεμόμυλοι), τα είδη, τα εξαρτήματα και ο τρόπος άλεσης είναι μεγάλο θέμα και δεν το προσεγγίζουμε.
Ήταν κατασκευές και κτιριακά σύνολα, πολύπλοκα και σπουδαία έργα «βαρειάς βιομηχανίας» για την εποχή τους.
Οι πέτρες τοποθετούνταν στο μύλο και ήταν η κατώπετρα και η απανώπετρα. Η κατώπετρα ήταν σταθερή ενώ η πανώπετρα ήταν συνδεμένη με ξύλινους κοχλίες και μοχλούς που μετέτρεπαν την δύναμη του αέρα, την αιολική ενέργεια, σε κινητική κι έτσι γύριζε η πανώπετρα κι άλεθε το κριθάρι. Μ’ ένα μοχλό ρυθμιζόταν το κενό ανάμεσα στις δυο πέτρες και το αλεύρι έβγαινε ψιλό ή χοντρό.
Οι νερόμυλοι στην περιοχή της Νεάπολης δούλευαν το χειμώνα μέχρι τις αρχές του καλοκαιριού που είχε τρεχούμενα νερά στο Πασχαλίγο από το Βιγλί και στον Πλατανιά από τα Κρεμαστά.
Οι ανεμόμυλοι δούλευαν από τις αρχές του καλοκαιριού έως και το φθινόπωρο είτε μονοκαιρίτες (μακρόστενοι, οι οποίοι άλεθαν μόνο με βορεοιοδυτικούς ανέμους) είτε πολυκαιρίτες (στρογγυλοί, με μετακινούμενο το σύστημα της φτερωτής, οι οποίοι μπορούσαν να προσαρμοστούν στη φορά του ανέμου, παντός καιρού). Οι πολυκαιρίτες ήταν πιο πολύπλοκοι στην κατασκευή και στοίχιζαν περισσότερο.
Οι μύλοι είναι γνωστοί από την ενετική κυρίως περίοδο.
Είναι γνωστή η παροιμία«Είναι προκομένος σαν τη κατώπετρα του μύλου» σκωπτική, δηλ. τεμπέλης, αμπάσος5 .
Στην ελληνική και παγκόσμια λογοτεχνία, ο μύλος (νερόμυλος ή ανεμόμυλος) αποτελεί τόπο μυστηρίου, λαϊκών θρύλων και συνάντησης κι έχουν γραφτεί πολλά αξιόλογα κείμενα και ποιήματα για τους μύλους και τους μυλωνάδες.
Το παρόν αποτελεί μια πρώτη προσέγγιση, με σκοπό να κεντρίσει το ενδιαφέρον κάποιων ευαίσθητων «αρμόδιων» για περαιτέρω, βαθύτερη και ουσιαστική ενασχόληση.
Ίσως το νεοσύστατο Εργαστήρι Μεσαιωνικής και Νεότερης Ιστορίας του Κέντρου Μεσογειακού Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Κρήτης ή άλλη αρμόδια υπηρεσία θα ήταν καλό να ασχοληθεί ερευνητικά για να αποκτήσουν την ανάλογη σοβαρότητα μα και φροντίδα αυτά τα πολιτισμικά μνημεία.
Υπάρχουν πολλά τέτοια στοιχεία στην περιοχή της Νεάπολης, στα χωριά και στα μετόχια, εντός και εκτός κτιριακών συνόλων, διάσπαρτα, σε όλο το Απάνω και Βόρειο Μεραμπέλλο. Όλη η περιοχή της Νεάπολης και των μετοχιών, (πολλά από τα οποία σήμερα είναι εγκαταλειμμένα), μπορεί να αποτελέσει ένα θεσμοθετημένο «Πάρκο Νεώτερης Ιστορίας και Λαϊκού Πολιτισμού Απάνω Μεραμπέλλου –Τα μετόχια». Ένας τέτοιος Φορέας θα μπορούσε να συμβάλει στη συντήρηση, την προστασία και την ανάδειξη όλων αυτών των μνημείων της νεώτερης ιστορίας.
1 Τοπωνύμιο στις παρυφές του βουνού Τίμιος Σταυρός.
2 Ο Αγ. Ονούφριος ήταν οργανωμένη μονή του 13ου αιώνα, αφιερωμένη στον Άγ. Ονούφριο τον Αιγύπτιο. Σήμερα σώζεται το καθολικό και βόρεια και δυτικά σε σχήμα Γ για να προστατεύονται από τους σφοδρούς βορειοδυτικούς ανέμους ερειπωμένα κελιά και βοηθητικά κτίρια του μοναστικού συγκροτήματος, (αποθήκες, στάβλοι, αλώνι, πηγάδι, κλπ). Ο ναός είναι μονόχωρος, καμαροσκεπής με πλίνθινα τόξα, τρία αψιδώματα, λαξευτό θύρωμα, καλά συντηρημένος και λειτουργικός. Πανηγυρίζει στις 12 Ιουνίου.
3 Μικρές σπηλαιώσεις
5 Αμπάσος=νωθρός
