Η πρόσφατη κλιμάκωση της επιχειρηματικής αντιπαράθεσης μεταξύ των δυο ισχυρότερων κατασκευαστικών και ενεργειακών ομίλων της χώρας, της AKTOR και της ΓΕΚ-ΤΕΡΝΑ, φέρνει στο φως ένα βαθύ παρασκήνιο, γεωπολιτικών πιέσεων και τραπεζικών κινδύνων. Ταυτόχρονα, αποκαλύπτει το πραγματικό τίμημα που καλούνται να πληρώσουν οι πολίτες και οι υποδομές της χώρας, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Βόρειο Οδικό Αξονα Κρήτης (ΒΟΑΚ).
Γεωπολιτικά παιχνίδια, λομπίστες και ο τραπεζικός κίνδυνος
Οπως αποκαλύπτουν τα πρόσφατα δημοσιεύματα σε ΜΜΕ, η διαμάχη των δύο ομίλων διεξάγεται σε πολλαπλά μέτωπα:
- Οι αποκαλύψεις της Wall Street Journal: Στο επίκεντρο βρίσκεται η εμπλοκή της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα και της πρέσβεως Κίμπερλι Γκίλφοϊλ, η οποία φέρεται να προωθεί προνομιακά τα συμφέροντα του ομίλου AKTOR και της συμμαχίας του για εισαγωγή αμερικανικού υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) μέσω του “Κάθετου Διαδρόμου”. Παράλληλα, η παρουσία του λομπίστα Χρήστου Μαραφάτσου δίπλα σε διπλωματικές επαφές υψηλού επιπέδου και η χρήση ιδιωτικών αεροσκαφών αναδεικνύουν τις υπόγειες διαδρομές μεταξύ επιχειρηματικών και διπλωματικών συμφερόντων.
- Ο τραπεζικός υπερδανεισμός: Στον αντίποδα, δημοσιεύματα εστιάζουν στον υψηλό δανεισμό της ΓΕΚ-ΤΕΡΝΑ και στον χρηματοπιστωτικό κίνδυνο που ενδέχεται να εγκυμονεί για την εθνική οικονομία. Επισημαίνεται ότι η έκθεση των συστημικών τραπεζών στον όμιλο είναι τέτοιου μεγέθους που τυχόν κραδασμοί θα μπορούσαν να προκαλέσουν αλυσιδωτές ανατάξεις στο τραπεζικό σύστημα.
- Πολιτικός προβληματισμός: Η επιχειρηματική αυτή σύγκρουση προκαλεί έντονο πονοκέφαλο στη κυβέρνηση, την ώρα που η κοινωνία πιέζεται από την ακρίβεια και την καθημερινότητα.
Ο ΒΟΑΚ ως πεδίο μάχης: Δεκάδες εκατομμύρια σε “σταλίες”
Αυτός ο ακήρυχτος πόλεμος έχει άμεσο αντίκτυπο στα μεγάλα δημόσια έργα, με πλέον αντιπροσωπευτικό παράδειγμα την κατασκευή του ΒΟΑΚ στην Κρήτη.
Ενώ οι δύο όμιλοι αναλαμβάνουν διάφορα τμήματα του οδικού άξονα (παραχωρήσεις, ΣΔΙΤ, δημόσια έργα), το έργο παραμένει εγκλωβισμένο σε καθυστερήσεις γραφειοκρατικές και απαλλοτριώσεων, ανεπαρκείς μελέτες και νομικές διαμάχες.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναδύεται το φαινόμενο των σταλιών (των αποζημιώσεων δηλαδή που καταβάλλει το ελληνικό δημόσιο στους αναδόχους για καθυστερήσεις που οφείλονται μεν στην ευθύνη του κράτους, αλλά συχνά αξιοποιούνται ως εργαλείο κερδοφορίας):
- Αποζημίωση με υποτυπώδη εργοτάξια: Δεκάδες εκατομμύρια ευρώ κατευθύνονται στις κατασκευαστικές εταιρείες όχι ως αμοιβή για εκτελεσμένο έργο, αλλά ως αποζημιώσεις αδράνειας.
- Εγγυημένα έσοδα: Οι καθυστερήσεις στην παράδοση των εργοταξίων ή στις αδειοδοτήσεις μετατρέπονται σε πεδίο διεκδικήσεων, εξασφαλίζοντας ρευστότητα στους ομίλους την ώρα που τα μηχανήματα έμεναν/μένουν ακινητοποιημένα.
Ο εφιάλτης μιας κατάρρευσης: Ο ΒΟΑΚ όμηρος του τραπεζικού κινδύνου
Πέραν των καθυστερήσεων και των αποζημιώσεων, ο μεγαλύτερος υπαρκτός κίνδυνος για το μέλλον του έργου πηγάζει από την ίδια την οικονομική ευάλωτητα των ομίλων λόγω του υψηλού τραπεζικού δανεισμού. Αν ένας από τους εμπλεκόμενους κατασκευαστικούς κολοσσούς βρεθεί αντιμέτωπος με ταμειακή ασφυξία ή κατάρρευση, οι συνέπειες για τον ΒΟΑΚ θα είναι ολοκληρωτικές:
- Πάγωμα των εργοταξίων: Η έκπτωση ενός αναδόχου συνεπάγεται άμεσο σφράγισμα των εργοταξίων και έναν ατέρμονο κυκεώνα δικαστικών διαμαχών με τράπεζες και πιστωτές, αφήνοντας ημιτελή τμήματα και επικίνδυνες παρακάμψεις για χρόνια.
- Εγκατάλειψη και επαναπροκηρύξεις: Η αντικατάσταση αναδόχου σε έργα παραχωρήσεων και ΣΔΙΤ απαιτεί νέους διαγωνισμούς, επαναδιαπραγμάτευση δανείων και νέες ευρωπαϊκές εγκρίσεις, διαδικασία που μπορεί να μεταθέσει την ολοκλήρωση του έργου κατά 5 έως 10 έτη.
- Απώλεια ευρωπαϊκών κονδυλίων: Η εκτροπή από τα αυστηρά χρονοδιαγράμματα του Ταμείου Ανάκαμψης και του ΕΣΠΑ συνεπάγεται την οριστική απώλεια κοινοτικών πόρων, μεταφέροντας το τεράστιο οικονομικό βάρος αποκλειστικά στους φορολογούμενους.
- Ντόμινο στην τοπική οικονομία: Η κατάρρευση ενός ομίλου συμπαρασύρει δεκάδες τοπικές κατασκευαστικές εταιρείες, υπεργολάβους, προμηθευτές και εργαζόμενους στην Κρήτη που θα μείνουν ανεξόφλητοι.
Οι επιπτώσεις στο μέγεθος, την ποιότητα και την ασφάλεια του έργου
Η διοχέτευση πόρων σε αποζημιώσεις, σε συνδυασμό με την εξάρτηση των έργων από την ευάλωτη χρηματοπιστωτική ισορροπία των ομίλων, επηρεάζει καταλυτικά το τελικό αποτέλεσμα:
- Εκτίναξη του κόστους: Τα χρήματα που δαπανώνται σε σταλίες, συμπληρωματικές συμβάσεις και πιθανές ανατιμολογήσεις λόγω καθυστερήσεων αφαιρούνται από τον ουσιαστικό προϋπολογισμό του έργου. Το τελικό κόστος για τον φορολογούμενο διογκώνεται, ενώ η προστιθέμενη αξία για την υποδομή μειώνεται, αφού αντί να χρηματοδοτούνται έργα επέκτασης, πχ προς Σητεία, πηγαίνουν στον κουμπαρά των κατασκευαστικών εταιρειών.
- Εκπτώσεις στην ποιότητα και τις προδιαγραφές: Προκειμένου να καλυφθούν οι αποκλίσεις στον προϋπολογισμό και οι καθυστερήσεις, ασκούνται πιέσεις για “τεχνικές προσαρμογές”. Αυτό μεταφράζεται συχνά σε τροποποιήσεις σε μελέτες, περικοπές σε συνοδά έργα, όπως ανισόπεδους κόμβους, παράπλευρο οδικό δίκτυο, περιβαλλοντικές αποκαταστάσεις και προστατευτικά έργα.
- Χρονική μετάθεση και διαρκής επικινδυνότητα: Ο ΒΟΑΚ παραμένει ένας από τους πιο επικίνδυνους οδικούς άξονες στην Ευρώπη, με βαρύ φόρο αίματος κάθε χρόνο. Οσο το έργο καρκινοβατεί εν μέσω γραφειοκρατίας, επιχειρηματικών ανταγωνισμών και πιστωτικών κινδύνων, η παράδοσή του μετατίθεται στο μέλλον, αφήνοντας τους πολίτες της Κρήτης απροστάτευτους σε ένα ακατάλληλο οδικό δίκτυο.
- Ταλαιπωρία, κίνδυνος και ζημιές για την τοπική οικονομία: Οι ατελείωτες καθυστερήσεις, τα εργοτάξια και τα μποτιλιαρίσματα προκαλούν οικονομική ασφυξία στην Κρήτη, εκτοξεύοντας το μεταφορικό κόστος των προϊόντων, υποβαθμίζοντας το τουριστικό προϊόν και καταστρέφοντας το εναλλακτικό δίκτυο.
Ταυτόχρονα, η επισφαλής όπως παρουσιάζεται κατάσταση των εταιριών, μπορεί να έχει συνέπειες για τους τοπικούς συνεργάτες, τους υπεργολάβους, τους μεταφορείς και τους προμηθευτές, θέτοντας σε άμεσο κίνδυνο τη βιωσιμότητα τους.
Η σύγκρουση των κατασκευαστικών κολοσσών, η εμπλοκή ξένων παραγόντων και ο τραπεζικός δανεισμός δείχνουν ότι τα μεγάλα έργα υποδομής στην Ελλάδα αντιμετωπίζονται συχνά ως πεδία ανακατανομής ισχύος και κεφαλαίων. Οσο η πολιτεία επιτρέπει στα ιδιωτικά συμφέροντα να καθορίζουν τους ρυθμούς των δημόσιων έργων, να εισπράττουν εκατομμύρια σε σταλίες και να θέτουν σε ομηρία κρίσιμες υποδομές λόγω του δικού τους χρηματοπιστωτικού ρίσκου, ο απλός φορολογούμενος θα συνεχίσει να πληρώνει το μάρμαρο, τόσο οικονομικά όσο και σε επίπεδο ασφάλειας.
